Права и поддршка за децата со аутизам во Македонија: од каде да почнете

По дијагнозата, многу родители се прашуваат истото: дали детето има право на некаква поддршка и каде да побараат. Системот не е секогаш едноставен. Еве преглед на главните права, од градинка до училиште и понатаму, и на чекорите со кои да почнете.

1. Функционалната проценка е првиот чекор

Повеќето права за деца со попреченост зависат од наод и мислење за функционална проценка. Тоа не е истото со дијагнозата. Проценката покажува како детето функционира во секојдневниот живот и каква поддршка му треба.

Според УНИЦЕФ, со измените на законот од февруари 2026:

• проценката на децата и младите се усогласува со Меѓународната класификација на функционирање, попреченост и здравје (МКФ);
• проценката за децата и младите останува бесплатна за семејствата, а трошоците ги покрива Фондот за здравствено осигурување;
• родителите и понатаму активно учествуваат во проценката.

Од проценката зависи пристапот до образовни, здравствени и социјални услуги, како и паричните надоместоци поврзани со попреченоста.

Каде да прашате: во центарот за социјална работа во вашата општина или кај педијатарот на детето, за да ви кажат каде и како да закажете проценка.

2. Посебен додаток

Ова е главниот паричен надоместок за дете со попреченост. Според Законот за заштита на децата и страницата на надлежното министерство:

• се обезбедува за дете со попреченост до 26 години, а законот изрично го наведува и аутизмот;
• наодот и мислењето ги дава Службата за функционална проценка;
• право има еден од родителите, старателот или лицето на кое центарот за социјална работа му го доверил детето;
• барањето се поднесува до центарот за социјална работа каде што живеете;
• за самохран родител износот е зголемен за 50%;
• износот се усогласува секој јануари со порастот на трошоците на живот;
• користењето на едно право од детската заштита не го исклучува користењето на друго, на пример детскиот додаток, ако ги исполнувате условите.

За точниот износ во моментов, прашајте во центарот за социјална работа.

3. Здравствено осигурување

Според истиот закон, за дете со попреченост се остварува право на здравствено осигурување, според прописите за здравственото осигурување.

4. Градинка

Ова е важно за децата на предучилишна возраст, а малку родители знаат:

• Кога јавната градинка има повеќе пријавени деца отколку места, комисијата за прием дава приоритет на дете со попреченост за кое е доставен наод и мислење од Службата за функционална проценка.
• Кога во група е вклучено дете со попреченост, бројот на деца во групата се намалува за две.

При запишување, родителот треба да го достави наодот и мислењето. Затоа е добро проценката да се направи навреме, пред конкурсите за упис.

5. Училиште

Според Законот за основното образование, за поддршка на учењето на ученик со попреченост, основното училиште обезбедува:

• образовен асистент;
• стручна поддршка од основно училиште со ресурсен центар и од центар за поддршка;
• инклузивен тим за ученикот, кој подготвува индивидуален образовен план (ИОП) или модифицирана програма;
• асистивна технологија.

Сето ова се одредува според проценката за попреченост. При запишување во училиште, родителот треба да ја достави и проценката, па и тука важи истото: добро е да се направи навреме.

6. Други права од социјална заштита

Министерството за социјална политика, демографија и млади, освен посебниот додаток, исплаќа и права како туѓа нега и парична помош за попреченост, според соопштението за исплатите во јануари 2026. Условите за овие права се различни и не важат за секое дете. Прашајте во центарот за социјална работа дали вашето дете ги исполнува.

7. Поддршка од општината

Некои општини имаат свои мерки. На пример, Општина Куманово за 2026 година субвенционира трошоци за комунални услуги и за примателите на посебен додаток. Проверете на веб-страницата на вашата општина или прашајте директно.

Практични совети

• Чувајте папка. Копии од дијагнозата, наодот за функционална проценка, решенијата и сите барања што ги поднесувате.
• Поднесувајте писмено. Барајте архивски број или потврда дека барањето е примено.
• Запишувајте. Датум, со кого разговаравте и што ви рекоа.
• Прашајте за рокови. Кога ќе поднесете барање, прашајте до кога треба да добиете одговор.
• Поврзете се со други родители. Тие често знаат практични детали што ги нема запишано никаде.

Законите се менуваат

Правата и постапките за деца со попреченост се менуваа повеќе пати во последните години, а во 2026 се подготвува нов систем за функционална проценка. Пред да поднесете барање, проверете ги најновите информации во центарот за социјална работа или на страницата на министерството.

Со што најмногу се мачевте при остварувањето на правата? Пишете ни. Ќе ги собереме прашањата и ќе бараме одговори од надлежните.

Извори

• Закон за заштита на децата, консолидиран текст, мај 2025, објавен на страницата на Општина Гази Баба (членови 32–35, 33-а, 44, 60 и 64).
• Закон за основното образование, консолидиран текст, мај 2025, објавен на страницата на Општина Гази Баба (видови поддршка за ученици со попреченост).
• Министерство за социјална политика, демографија и млади: Посебен додаток.
• УНИЦЕФ Северна Македонија (2.2.2026): Нови измени на Законот за системот за проценка на лица со попреченост овозможуваат унапредување на правата на децата.
• Телевизија 24 (9.1.2026): МТСП: Во тек е исплатата на посебен додаток, туѓа нега и за попреченост.
• Општина Куманово: Соопштение за субвенционирање на трошоци за комунални услуги за 2026 година.