Визуелен распоред: мал алат што може да го смири целиот ден

Многу семејства велат дека најтешките моменти во денот не се самите активности, туку преминот од една во друга. Визуелниот распоред е едноставен начин детето однапред да знае што следи. Еве како да започнете дома.

Зошто помага

За многу деца во спектарот, неизвесноста е напорна. Кога не знаат што доаѓа потоа, секоја промена може да изгледа како изненадување, а изненадувањата често носат стрес, протест или повлекување. Зборовите исчезнуваат веднаш штом ќе ги кажеме, а сликата останува на ѕидот. Детето може да се врати до неа колку пати сака.

Визуелните поддршки, меѓу кои и визуелниот распоред, се меѓу практиките со најсилна научна поддршка за деца и млади со аутизам. Големиот преглед на истражувања на Националниот клириншки центар за аутизам (NCAEP) при Универзитетот на Северна Каролина, кој ги опфаќа студиите објавени од 1990 до 2017 година, ги вбројува меѓу 28-те практики засновани на докази. Прегледна студија објавена во научното списание Autism, посветена токму на визуелните поддршки дома и во заедницата, наведува дека тие се препорачани во клиничките упатства за аутизам и дека можат да ја намалат анксиозноста, да ја зголемат предвидливоста и да ја поддржат комуникацијата. Тоа не значи дека ќе работат исто кај секое дете, но значи дека вреди да се пробаат.

Кој формат да го изберете

Нема еден „правилен“ распоред. Според Raising Children Network, австралиската национална веб-страница за родители, визуелниот распоред може да биде направен од предмети, цртежи, фотографии или слики на уред, наредени по редослед. Изберете го она што вашето дете најлесно го разбира:

• Предмети: за помалите деца или за деца на кои сликите сè уште не им значат многу. Лажичка значи јадење, мала четка значи миење заби.
• Фотографии: вистински слики од вашиот дом, од неговата чаша, од неговиот ранец, од влезот на училиштето. Колку се попознати, толку подобро.
• Цртежи или симболи: кога детето веќе препознава слики. Можете да ги нацртате сами или да користите готови.
• Напишан список: за децата што читаат. Многу тинејџери и возрасни користат токму ваков распоред, на хартија или на телефон.

Ако не сте сигурни од каде да почнете, почнете со најпросто: „прво – потоа“. Две слики една до друга: прво миење раце, потоа ужинка. Тоа е првиот распоред на многу деца.

Како да го направите, чекор по чекор

1. Изберете еден дел од денот. Не целиот ден. Почнете со утрото, со враќањето од училиште или со вечерта пред спиење, она што ви е најтешко.
2. Поделете го на 3–4 чекори. На пример: облекување → појадок → чевли → тргнуваме. Подоцна може да додадете, но на почеток помалку е подобро.
3. Направете ги картичките. Сликајте ги активностите, испечатете ги, а ако може и пластифицирајте ги или ставете ги во провидна фолија. Чичак-лента или магнети на задната страна многу помагаат.
4. Ставете го на постојано место, на висина на очите на детето: фрижидер, врата од соба, ѕид во ходникот.
5. Поминете го заедно. Првите денови застанете покрај детето, покажете ја сликата, кажете ја со еден-два збора („сега – појадок“) и направете ја активноста.
6. Означете „готово“. Кога ќе заврши активноста, детето ја тргнува картичката, ја превртува или ја штиклира. Тој мал момент на завршување често им носи задоволство.
7. Ставете нешто убаво на крајот. Ако последниот чекор е омилена активност, целиот низ добива смисла.

Ако сакате подетален водич за родители, Ресурсниот центар за аутизам на Универзитетот Индијана (IRCA) има напис посветен токму на распоредите дома, и за деца и за возрасни во спектарот.

Што со промените?

Животот не оди секогаш според распоредот: докторот доцни, бабата доаѓа ненадејно, паркот е затворен. Распоредот токму тука најмногу помага, ако промената ја покажете однапред.

• Направете посебна картичка за „промена“ или „изненадување“, на пример со ѕвезда или прашалник. Детето постепено ќе научи дека промената е дел од распоредот, а не крај на светот.
• Кога знаете дека нешто ќе се смени, сменете ја сликата пред да дојде тој момент, и кажете го тоа на детето.
• Кога промената е непредвидена, вратете се на распоредот штом можете и покажете што следи сега.

Чести грешки

• Премногу чекори одеднаш. Распоред со 15 слики е тежок и за возрасен.
• Користење само во лошите денови. Распоредот најдобро работи кога е дел од секој ден, а не алат за „гасење пожар“.
• Слики што детето не ги препознава. Ако не реагира, пробајте поконкретни: фотографија наместо цртеж, предмет наместо фотографија.
• Распоредот како казна. Тој е за да му помогне на детето да знае што следи, не за да го натера.
• Откажување премногу рано. На многу деца им требаат неколку недели пред распоредот да им стане навика.

Кога детето ќе порасне

Распоредот може да расте со детето. Од предмети кон фотографии, од фотографии кон зборови, од фрижидер кон тетратка или календар на телефон. Целта не е распоредот да исчезне, туку детето сè повеќе само да го користи. Многу возрасни, во спектарот или не, без својот календар не би го организирале ниту денот.

Не мора да е совршено

Не ви требаат скапи материјали ни посебна обука за да почнете, што го нагласува и Raising Children Network. Ви треба лист хартија, неколку слики и малку трпение. Ако вашето дете работи со дефектолог, логопед или наставник, покажете им што правите дома и прашајте ги за совет. Кога истиот систем се користи и дома и надвор, детето полесно го прифаќа.

Важно е да е секој ден.

Ако сакате да прочитате повеќе на македонски јазик, Македонското научно здружение за аутизам (МНЗА) издаде прирачник за родители, достапен бесплатно на репозиториумот на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“. Во него има посебни делови за визуелната поддршка, за воспоставување рутини и за сензорната чувствителност.

Користите ли визуелен распоред дома? Што ви помогна, а што не? Пишете ни. Од вашите искуства учиме и ние, и другите родители.

Извори и дополнително читање

• Трајковски, В. и Василевска Петровска, И. (2020). Поддршка на социјални вештини и позитивно родителство: прирачник за родители на деца со состојби од аутистичен спектар и професионалци од нивниот круг на поддршка. Македонско научно здружение за аутизам, Скопје. (на македонски)
• Steinbrenner, J. R. и сор. (2020). Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism. National Clearinghouse on Autism Evidence and Practice, FPG Child Development Institute, University of North Carolina at Chapel Hill. (на англиски)
• Rutherford, M. и сор. (2020). Visual supports at home and in the community for individuals with autism spectrum disorders: A scoping review. Autism, 24(2), 447–469. (на англиски)
• Raising Children Network (Австралија): What are visual supports and visual schedules?. (на англиски)
• Indiana Resource Center for Autism, Indiana University: напис за визуелните распореди наменет за родители. (на англиски)
• AFIRM, FPG Child Development Institute, UNC: Visual Supports, краток преглед од модулот за визуелни поддршки. (на англиски)